前置知识: 高等数学

曲线积分与曲面积分典型例题

17 minIntermediate2026/6/14

曲线积分与曲面积分15道典型例题:第一/二类曲线积分、格林公式、高斯公式、斯托克斯公式等核心题型。

1. 第一类曲线积分

例1:求 ∫L(x2+y2)ds\int_L (x^2+y^2) ds,其中 LL 为圆周 x2+y2=R2x^2+y^2 = R^2。

解:参数方程 x=Rcos⁡tx = R\cos t,y=Rsin⁡ty = R\sin t,ds=R dtds = R\, dt

∫L(x2+y2)ds=∫02πR2⋅R dt=2πR3\int_L (x^2+y^2) ds = \int_0^{2\pi} R^2 \cdot R\, dt = 2\pi R^3


例2:求 ∫Lx2+y2ds\int_L \sqrt{x^2+y^2} ds,其中 LL 为圆周 x2+y2=2xx^2+y^2 = 2x。

解:极坐标 r=2cos⁡θr = 2\cos\theta,θ∈[−π/2,π/2]\theta \in [-\pi/2, \pi/2]

ds=r2+r′2 dθ=4cos⁡2θ+4sin⁡2θ dθ=2 dθds = \sqrt{r^2+r'^2}\, d\theta = \sqrt{4\cos^2\theta + 4\sin^2\theta}\, d\theta = 2\, d\theta

∫Lr⋅ds=∫−π/2π/22cos⁡θ⋅2 dθ=4[sin⁡θ]−π/2π/2=8\int_L r \cdot ds = \int_{-\pi/2}^{\pi/2} 2\cos\theta \cdot 2\, d\theta = 4[\sin\theta]_{-\pi/2}^{\pi/2} = 8

2. 第二类曲线积分

例3:求 ∫L(x+y)dx+(x−y)dy\int_L (x+y) dx + (x-y) dy,其中 LL 为从 (1,0)(1,0) 到 (0,1)(0,1) 的直线段。

解:参数方程 x=1−tx = 1-t,y=ty = t,t∈[0,1]t \in [0,1]

dx=−dtdx = -dt,dy=dtdy = dt

∫01[(1−t+t)(−dt)+(1−t−t)dt]=∫01[−1+1−2t]dt=∫01(−2t) dt=−1\int_0^1 [(1-t+t)(-dt) + (1-t-t) dt] = \int_0^1 [-1+1-2t] dt = \int_0^1 (-2t)\, dt = -1


例4:求 ∮L(x2+y2)dx+(x2−y2)dy\oint_L (x^2+y^2) dx + (x^2-y^2) dy,其中 LL 为以 (0,0)(0,0)、(1,1)(1,1)、(0,2)(0,2) 为顶点的三角形正向边界。

解:利用格林公式,P=x2+y2P = x^2+y^2,Q=x2−y2Q = x^2-y^2

∂Q∂x−∂P∂y=2x−2y\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = 2x - 2y

∮L=∬D(2x−2y)dxdy\oint_L = \iint_D (2x-2y) dxdy

三角形区域:0≤x≤10 \leq x \leq 1,x≤y≤2−xx \leq y \leq 2-x

∫01dx∫x2−x(2x−2y) dy=∫01[2x(2−2x)−(2−x)2+x2] dx=∫01(−4x+4x2) dx=−23\int_0^1 dx \int_x^{2-x} (2x-2y)\, dy = \int_0^1 [2x(2-2x) - (2-x)^2 + x^2]\, dx = \int_0^1 (-4x+4x^2)\, dx = -\frac{2}{3}

3. 格林公式

例5:求 ∮L−y dx+x dyx2+y2\oint_L \frac{-y\, dx + x\, dy}{x^2+y^2},其中 LL 为不含原点的简单闭曲线正向。

解:P=−yx2+y2P = \frac{-y}{x^2+y^2},Q=xx2+y2Q = \frac{x}{x^2+y^2}

∂Q∂x−∂P∂y=y2−x2(x2+y2)2−y2−x2(x2+y2)2=0\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \frac{y^2-x^2}{(x^2+y^2)^2} - \frac{y^2-x^2}{(x^2+y^2)^2} = 0

当 LL 不包围原点时,由格林公式:∮L=0\oint_L = 0

当 LL 包围原点时,在 LL 内作小圆 l:x2+y2=ε2l: x^2+y^2 = \varepsilon^2,在环形区域用格林公式:

∮L−∮l=0⇒∮L=∮l=∫02πε2ε2 dt=2π\oint_L - \oint_l = 0 \Rightarrow \oint_L = \oint_l = \int_0^{2\pi} \frac{\varepsilon^2}{\varepsilon^2}\, dt = 2\pi


例6:计算星形线 x=acos⁡3tx = a\cos^3 t,y=asin⁡3ty = a\sin^3 t 所围区域的面积。

解:

A=12∮Lx dy−y dx=12∫02π[acos⁡3t⋅3asin⁡2tcos⁡t−asin⁡3t⋅(−3acos⁡2tsin⁡t)] dtA = \frac{1}{2}\oint_L x\, dy - y\, dx = \frac{1}{2}\int_0^{2\pi} [a\cos^3 t \cdot 3a\sin^2 t\cos t - a\sin^3 t \cdot (-3a\cos^2 t\sin t)]\, dt

=3a22∫02πsin⁡2tcos⁡2t dt=3a22⋅π2⋅12=3πa28= \frac{3a^2}{2}\int_0^{2\pi} \sin^2 t\cos^2 t\, dt = \frac{3a^2}{2} \cdot \frac{\pi}{2} \cdot \frac{1}{2} = \frac{3\pi a^2}{8}

4. 路径无关与原函数

例7:验证 ∫L(2xy−y4+3)dx+(x2−4xy3)dy\int_L (2xy-y^4+3) dx + (x^2-4xy^3) dy 与路径无关,并求 A(1,0)A(1,0) 到 B(2,1)B(2,1) 的积分值。

解:P=2xy−y4+3P = 2xy-y^4+3,Q=x2−4xy3Q = x^2-4xy^3

∂P∂y=2x−4y3=∂Q∂x\frac{\partial P}{\partial y} = 2x-4y^3 = \frac{\partial Q}{\partial x},全平面上成立,故与路径无关。

求原函数 uu:ux=2xy−y4+3u_x = 2xy-y^4+3,u=x2y−xy4+3x+φ(y)u = x^2y-xy^4+3x+\varphi(y)

uy=x2−4xy3+φ′(y)=x2−4xy3u_y = x^2-4xy^3+\varphi'(y) = x^2-4xy^3,φ′(y)=0\varphi'(y) = 0,φ(y)=C\varphi(y) = C

u=x2y−xy4+3xu = x^2y - xy^4 + 3x

∫(1,0)(2,1)=u(2,1)−u(1,0)=(4−2+6)−3=5\int_{(1,0)}^{(2,1)} = u(2,1) - u(1,0) = (4-2+6) - 3 = 5

5. 第一类曲面积分

例8:求 ∬Σ(x2+y2)dS\iint_\Sigma (x^2+y^2) dS,其中 Σ\Sigma 为锥面 z=x2+y2z = \sqrt{x^2+y^2}(0≤z≤10 \leq z \leq 1)。

解:zx=xx2+y2z_x = \frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}},zy=yx2+y2z_y = \frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}

1+zx2+zy2=2\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} = \sqrt{2}

∬Σ(x2+y2)2 dxdy=2∫02πdθ∫01r2⋅r dr=2⋅2π⋅14=2π2\iint_\Sigma (x^2+y^2)\sqrt{2}\, dxdy = \sqrt{2}\int_0^{2\pi} d\theta \int_0^1 r^2 \cdot r\, dr = \sqrt{2} \cdot 2\pi \cdot \frac{1}{4} = \frac{\sqrt{2}\pi}{2}

6. 第二类曲面积分与高斯公式

例9:求 ∯Σx dydz+y dzdx+z dxdy\oiint_\Sigma x\, dydz + y\, dzdx + z\, dxdy,其中 Σ\Sigma 为球面 x2+y2+z2=R2x^2+y^2+z^2 = R^2 外侧。

解:由高斯公式:

∯Σ=∭Ω(1+1+1)dV=3⋅4πR33=4πR3\oiint_\Sigma = \iiint_\Omega (1+1+1) dV = 3 \cdot \frac{4\pi R^3}{3} = 4\pi R^3


例10:求 ∬Σ(x2cos⁡α+y2cos⁡β+z2cos⁡γ)dS\iint_\Sigma (x^2\cos\alpha + y^2\cos\beta + z^2\cos\gamma) dS,其中 Σ\Sigma 为锥面 x2+y2=z2x^2+y^2=z^2(0≤z≤h0 \leq z \leq h)的下侧,cos⁡α,cos⁡β,cos⁡γ\cos\alpha, \cos\beta, \cos\gamma 为外法线方向余弦。

解:补上顶面 Σ1:z=h,x2+y2≤h2\Sigma_1: z = h, x^2+y^2 \leq h^2(上侧),用高斯公式:

∬Σ+Σ1=∭Ω2(x+y+z)dV\iint_{\Sigma+\Sigma_1} = \iiint_\Omega 2(x+y+z) dV

由对称性 ∭x dV=∭y dV=0\iiint x\, dV = \iiint y\, dV = 0

∭2z dV=2∫0hz⋅πz2 dz=2π⋅h44=πh42\iiint 2z\, dV = 2\int_0^h z \cdot \pi z^2\, dz = 2\pi \cdot \frac{h^4}{4} = \frac{\pi h^4}{2}

∬Σ1=∬x2+y2≤h2h2 dxdy=πh4\iint_{\Sigma_1} = \iint_{x^2+y^2 \leq h^2} h^2\, dxdy = \pi h^4

∬Σ=πh42−πh4=−πh42\iint_\Sigma = \frac{\pi h^4}{2} - \pi h^4 = -\frac{\pi h^4}{2}

7. 斯托克斯公式

例11:求 ∮Γy dx+z dy+x dz\oint_\Gamma y\, dx + z\, dy + x\, dz,其中 Γ\Gamma 为圆周 x2+y2+z2=a2x^2+y^2+z^2 = a^2,x+y+z=0x+y+z=0,从 xx 轴正向看逆时针。

解:取 Σ\Sigma 为平面 x+y+z=0x+y+z=0 上被 Γ\Gamma 所围部分,法向量 n=13(1,1,1)\mathbf{n} = \frac{1}{\sqrt{3}}(1,1,1)

由斯托克斯公式:

∮Γ=∬Σ∣131313∂∂x∂∂y∂∂zyzx∣dS\oint_\Gamma = \iint_\Sigma \begin{vmatrix} \frac{1}{\sqrt{3}} & \frac{1}{\sqrt{3}} & \frac{1}{\sqrt{3}} \\ \frac{\partial}{\partial x} & \frac{\partial}{\partial y} & \frac{\partial}{\partial z} \\ y & z & x \end{vmatrix} dS

=∬Σ13(−1−1−1) dS=−3⋅πa2=−3πa2= \iint_\Sigma \frac{1}{\sqrt{3}}(-1-1-1)\, dS = -\sqrt{3} \cdot \pi a^2 = -\sqrt{3}\pi a^2

8. 综合题型

例12:求 ∮Lx dy−y dx4x2+y2\oint_L \frac{x\, dy - y\, dx}{4x^2+y^2},其中 LL 为以 (1,0)(1,0) 为圆心、R>1R > 1 为半径的圆周逆时针方向。

解:P=−y4x2+y2P = \frac{-y}{4x^2+y^2},Q=x4x2+y2Q = \frac{x}{4x^2+y^2}

∂Q∂x−∂P∂y=y2−4x2(4x2+y2)2−y2−4x2(4x2+y2)2=0\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \frac{y^2-4x^2}{(4x^2+y^2)^2} - \frac{y^2-4x^2}{(4x^2+y^2)^2} = 0

原点在 LL 内,作椭圆 l:4x2+y2=ε2l: 4x^2+y^2 = \varepsilon^2,即 x=ε2cos⁡tx = \frac{\varepsilon}{2}\cos t,y=εsin⁡ty = \varepsilon\sin t

∮L=∮l=∫02πε2cos⁡t⋅εcos⁡t+εsin⁡t⋅ε2sin⁡tε2 dt=∫02π12 dt=π\oint_L = \oint_l = \int_0^{2\pi} \frac{\frac{\varepsilon}{2}\cos t \cdot \varepsilon\cos t + \varepsilon\sin t \cdot \frac{\varepsilon}{2}\sin t}{\varepsilon^2}\, dt = \int_0^{2\pi} \frac{1}{2}\, dt = \pi


例13:证明:∮Lcos⁡(n,x) ds=0\oint_L \cos(\mathbf{n}, \mathbf{x})\, ds = 0,其中 LL 为光滑闭曲线,n\mathbf{n} 为外法线。

证明:cos⁡(n,x)=dyds\cos(\mathbf{n}, \mathbf{x}) = \frac{dy}{ds}(外法线方向)

∮Lcos⁡(n,x) ds=∮Ldy=0\oint_L \cos(\mathbf{n}, \mathbf{x})\, ds = \oint_L dy = 0


例14:求 ∬ΣdSz\iint_\Sigma \frac{dS}{z},其中 Σ\Sigma 为球面 x2+y2+z2=R2x^2+y^2+z^2 = R^2 被锥面 z=x2+y2z = \sqrt{x^2+y^2} 截出的顶部。

解:z=R2−x2−y2z = \sqrt{R^2-x^2-y^2},1+zx2+zy2=Rz\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} = \frac{R}{z}

∬ΣRz2 dxdy=R∫02πdθ∫0R/2rR2−r2 dr=2πR[−12ln⁡(R2−r2)]0R/2=πRln⁡2\iint_\Sigma \frac{R}{z^2}\, dxdy = R\int_0^{2\pi} d\theta \int_0^{R/\sqrt{2}} \frac{r}{R^2-r^2}\, dr = 2\pi R \left[-\frac{1}{2}\ln(R^2-r^2)\right]_0^{R/\sqrt{2}} = \pi R\ln 2


例15:设 Σ\Sigma 为简单闭曲面,n\mathbf{n} 为外法线单位向量,r=(x,y,z)\mathbf{r} = (x,y,z),证明:∯Σcos⁡(r,n)r2 dS={4π原点在 Σ内0原点不在Σ内\oiint_\Sigma \frac{\cos(\mathbf{r}, \mathbf{n})}{r^2}\, dS = \begin{cases} 4\pi & \text{原点在 }\Sigma\text{内} \\ 0 & \text{原点不在}\Sigma\text{内} \end{cases}

证明:cos⁡(r,n)=r⋅nr\cos(\mathbf{r}, \mathbf{n}) = \frac{\mathbf{r} \cdot \mathbf{n}}{r}

∯Σr⋅nr3 dS=∯Σx dydz+y dzdx+z dxdyr3\oiint_\Sigma \frac{\mathbf{r} \cdot \mathbf{n}}{r^3}\, dS = \oiint_\Sigma \frac{x\, dydz + y\, dzdx + z\, dxdy}{r^3}

当原点不在 Σ\Sigma 内时,∂∂xxr3+∂∂yyr3+∂∂zzr3=0\frac{\partial}{\partial x}\frac{x}{r^3} + \frac{\partial}{\partial y}\frac{y}{r^3} + \frac{\partial}{\partial z}\frac{z}{r^3} = 0(r≠0r \neq 0),由高斯公式积分 =0= 0。

当原点在 Σ\Sigma 内时,作小球面 SεS_\varepsilon,在 Σ\Sigma 和 SεS_\varepsilon 之间用高斯公式:

∯Σ−∯Sε=0⇒∯Σ=∯Sε=∫02π∫0πε2sin⁡φε2 dφ dθ=4π\oiint_\Sigma - \oiint_{S_\varepsilon} = 0 \Rightarrow \oiint_\Sigma = \oiint_{S_\varepsilon} = \int_0^{2\pi}\int_0^\pi \frac{\varepsilon^2\sin\varphi}{\varepsilon^2}\, d\varphi\, d\theta = 4\pi