曲线积分与曲面积分

19 minAdvanced2026/6/14

第一/二类曲线积分、Green公式、第一/二类曲面积分、Gauss公式、Stokes公式、场论初步。

1. 第一曲线积分(对弧长的曲线积分

1.1 定义

LLxOyxOy 面上的光滑曲线弧,f(x,y)f(x,y)LL 上有界,则

Lf(x,y)ds=limλ0i=1nf(ξi,ηi)Δsi\int_L f(x,y)\,ds = \lim_{\lambda \to 0} \sum_{i=1}^n f(\xi_i, \eta_i)\Delta s_i

1.2 计算

参数方程 x=x(t)x = x(t)y=y(t)y = y(t)αtβ\alpha \leq t \leq \beta):

Lf(x,y)ds=αβf[x(t),y(t)][x(t)]2+[y(t)]2dt\int_L f(x,y)\,ds = \int_\alpha^\beta f[x(t), y(t)]\sqrt{[x'(t)]^2 + [y'(t)]^2}\,dt

直角坐标 y=y(x)y = y(x)axba \leq x \leq b):

Lf(x,y)ds=abf[x,y(x)]1+[y(x)]2dx\int_L f(x,y)\,ds = \int_a^b f[x, y(x)]\sqrt{1 + [y'(x)]^2}\,dx

极坐标 r=r(θ)r = r(\theta)αθβ\alpha \leq \theta \leq \beta):

Lf(x,y)ds=αβf[r(θ)cosθ,r(θ)sinθ]r2+[r(θ)]2dθ\int_L f(x,y)\,ds = \int_\alpha^\beta f[r(\theta)\cos\theta, r(\theta)\sin\theta]\sqrt{r^2 + [r'(\theta)]^2}\,d\theta

注意:第一曲线积分积分下限必须小于上限。

:计算 L(x2+y2)ds\int_L (x^2+y^2)\,dsLLx2+y2=R2x^2+y^2 = R^2

参数方程:x=Rcostx = R\cos ty=Rsinty = R\sin t0t2π0 \leq t \leq 2\pi),ds=Rdtds = R\,dt02πR2Rdt=2πR3\int_0^{2\pi} R^2 \cdot R\,dt = 2\pi R^3

1.3 空间曲线

Γf(x,y,z)ds=αβf[x(t),y(t),z(t)][x(t)]2+[y(t)]2+[z(t)]2dt\int_\Gamma f(x,y,z)\,ds = \int_\alpha^\beta f[x(t),y(t),z(t)]\sqrt{[x'(t)]^2+[y'(t)]^2+[z'(t)]^2}\,dt

2. 第二曲线积分(对坐标的曲线积分

2.1 定义

LPdx+Qdy=limλ0i=1n[P(ξi,ηi)Δxi+Q(ξi,ηi)Δyi]\int_L P\,dx + Q\,dy = \lim_{\lambda \to 0} \sum_{i=1}^n [P(\xi_i,\eta_i)\Delta x_i + Q(\xi_i,\eta_i)\Delta y_i]

2.2 计算

参数方程 x=x(t)x = x(t)y=y(t)y = y(t)LLt=αt = \alphat=βt = \beta

LPdx+Qdy=αβ{P[x(t),y(t)]x(t)+Q[x(t),y(t)]y(t)}dt\int_L P\,dx + Q\,dy = \int_\alpha^\beta \{P[x(t),y(t)]x'(t) + Q[x(t),y(t)]y'(t)\}\,dt

注意:第二曲线积分的下限对应起点,上限对应终点。

:计算 Lydxxdy\int_L y\,dx - x\,dyLLx=Rcostx = R\cos ty=Rsinty = R\sin tt=0t=0t=π/2t=\pi/2

0π/2[Rsint(Rsint)RcostRcost]dt=R20π/2dt=πR22\int_0^{\pi/2} [R\sin t \cdot (-R\sin t) - R\cos t \cdot R\cos t]\,dt = -R^2\int_0^{\pi/2} dt = -\frac{\pi R^2}{2}

2.3 两曲线积分的关系

LPdx+Qdy=L(Pcosα+Qcosβ)ds\int_L P\,dx + Q\,dy = \int_L (P\cos\alpha + Q\cos\beta)\,ds

其中 (cosα,cosβ)(\cos\alpha, \cos\beta)LL 在点 (x,y)(x,y) 处的单位切向量。

2.4 空间第二曲线积分

ΓPdx+Qdy+Rdz=αβ[Px(t)+Qy(t)+Rz(t)]dt\int_\Gamma P\,dx + Q\,dy + R\,dz = \int_\alpha^\beta [Px'(t) + Qy'(t) + Rz'(t)]\,dt

3. Green 公式

3.1 定理

DD 为由分段光滑闭曲线 LL 围成的有界闭区域,P(x,y)P(x,y)Q(x,y)Q(x,y)DD 上具有一阶连续偏导数,则

LPdx+Qdy=D(QxPy)dxdy\oint_L P\,dx + Q\,dy = \iint_D \left(\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y}\right)dxdy

其中 LL正向(逆时针方向)。

3.2 应用

求面积

A=12LxdyydxA = \frac{1}{2}\oint_L x\,dy - y\,dx

:计算 L(x+y2)dx+(y+x2)dy\oint_L (x+y^2)\,dx + (y+x^2)\,dyLLx2+y2=2xx^2+y^2=2x 逆时针。

Qx=2x\frac{\partial Q}{\partial x} = 2xPy=2y\frac{\partial P}{\partial y} = 2yL=D(2x2y)dxdy\oint_L = \iint_D (2x-2y)\,dxdy 由对称性,D2ydxdy=0\iint_D 2y\,dxdy = 0D2xdxdy=2π/2π/2dθ02cosθrcosθrdr=2π\iint_D 2x\,dxdy = 2\int_{-\pi/2}^{\pi/2} d\theta\int_0^{2\cos\theta} r\cos\theta \cdot r\,dr = 2\pi

3.3 平面曲线积分与路径无关的条件

PP, QQ 在单连通区域 DD 上具有一阶连续偏导数,以下条件等价:

  1. LPdx+Qdy\int_L P\,dx + Q\,dyDD 内与路径无关
  2. CPdx+Qdy=0\oint_C P\,dx + Q\,dy = 0CCDD 内任意闭曲线
  3. Py=Qx\frac{\partial P}{\partial y} = \frac{\partial Q}{\partial x}DD 内处处成立
  4. Pdx+QdyP\,dx + Q\,dy 为某函数 u(x,y)u(x,y) 的全微分,即 du=Pdx+Qdydu = P\,dx + Q\,dy

求原函数

u(x,y)=(x0,y0)(x,y)Pdx+Qdyu(x,y) = \int_{(x_0,y_0)}^{(x,y)} P\,dx + Q\,dy

:验证 (2xy+y3)dx+(x2+3xy2)dy(2xy+y^3)\,dx + (x^2+3xy^2)\,dy 是某函数的全微分并求之。

Py=2x+3y2\frac{\partial P}{\partial y} = 2x + 3y^2Qx=2x+3y2\frac{\partial Q}{\partial x} = 2x + 3y^2,相等。 u=0x0dx+0y(x2+3xy2)dy=x2y+xy3u = \int_0^x 0\,dx + \int_0^y (x^2+3xy^2)\,dy = x^2 y + xy^3

4. 第一曲面积分

4.1 定义

Σf(x,y,z)dS=limλ0i=1nf(ξi,ηi,ζi)ΔSi\iint_\Sigma f(x,y,z)\,dS = \lim_{\lambda \to 0} \sum_{i=1}^n f(\xi_i,\eta_i,\zeta_i)\Delta S_i

4.2 计算

Σ:z=z(x,y)\Sigma: z = z(x,y)(x,y)Dxy(x,y) \in D_{xy},则

Σf(x,y,z)dS=Dxyf[x,y,z(x,y)]1+zx2+zy2dxdy\iint_\Sigma f(x,y,z)\,dS = \iint_{D_{xy}} f[x,y,z(x,y)]\sqrt{1+z_x^2+z_y^2}\,dxdy

似地,可投影到 yOzyOzxOzxOz 面。

:计算 Σ(x2+y2)dS\iint_\Sigma (x^2+y^2)\,dSΣ:z=x2+y2\Sigma: z = \sqrt{x^2+y^2}0z10 \leq z \leq 1)。

zx=xx2+y2z_x = \frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}zy=yx2+y2z_y = \frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}1+zx2+zy2=2\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} = \sqrt{2}x2+y21(x2+y2)2dxdy=202πdθ01r2rdr=22π14=2π2\iint_{x^2+y^2 \leq 1} (x^2+y^2)\sqrt{2}\,dxdy = \sqrt{2}\int_0^{2\pi} d\theta\int_0^1 r^2 \cdot r\,dr = \sqrt{2} \cdot 2\pi \cdot \frac{1}{4} = \frac{\sqrt{2}\pi}{2}

5. 第二曲面积分

5.1 定义

ΣPdydz+Qdzdx+R\dxdy\iint_\Sigma P\,dydz + Q\,dzdx + R\dxdy

表示向量场 F=(P,Q,R)\vec{F} = (P,Q,R) 穿过曲面 Σ\Sigma 指定侧的通量

5.2 计算

Σ:z=z(x,y)\Sigma: z = z(x,y)(x,y)Dxy(x,y) \in D_{xy},取上侧:

ΣR\dxdy=±DxyR[x,y,z(x,y)]dxdy\iint_\Sigma R\dxdy = \pm\iint_{D_{xy}} R[x,y,z(x,y)]\,dxdy

上侧取 ++,下侧取 -

合一投影法:设 Σ:z=z(x,y)\Sigma: z = z(x,y),取上侧,则

ΣPdydz+Qdzdx+R\dxdy=Dxy[PzxQzy+R]dxdy\iint_\Sigma P\,dydz + Q\,dzdx + R\dxdy = \iint_{D_{xy}} \left[-Pz_x - Qz_y + R\right]dxdy

:计算 Σxdydz+ydzdx+z\dxdy\iint_\Sigma x\,dydz + y\,dzdx + z\dxdyΣ:x2+y2+z2=R2\Sigma: x^2+y^2+z^2 = R^2 上半球面取上侧。

Σ:z=R2x2y2\Sigma: z = \sqrt{R^2-x^2-y^2}zx=xzz_x = \frac{-x}{z}zy=yzz_y = \frac{-y}{z}Dxy[x2z+y2z+z]dxdy=DxyR2zdxdy=R202πdθ0RrdrR2r2=2πR3\iint_{D_{xy}} \left[\frac{x^2}{z} + \frac{y^2}{z} + z\right]dxdy = \iint_{D_{xy}} \frac{R^2}{z}\,dxdy = R^2\int_0^{2\pi} d\theta\int_0^R \frac{r\,dr}{\sqrt{R^2-r^2}} = 2\pi R^3

6. Gauss 公式

6.1 定理

设空间闭区域 Ω\Omega 由分片光滑闭曲面 Σ\Sigma 围成,PP, QQ, RRΩ\Omega 上有一阶连续偏导数,则

ΣPdydz+Qdzdx+R\dxdy=Ω(Px+Qy+Rz)dV\oiint_\Sigma P\,dydz + Q\,dzdx + R\dxdy = \iiint_\Omega \left(\frac{\partial P}{\partial x} + \frac{\partial Q}{\partial y} + \frac{\partial R}{\partial z}\right)dV

其中 Σ\Sigma外侧

6.2 散度

divF=Px+Qy+Rz\text{div}\,\vec{F} = \frac{\partial P}{\partial x} + \frac{\partial Q}{\partial y} + \frac{\partial R}{\partial z}

Gauss 公式可写为:ΣFdS=ΩdivFdV\oiint_\Sigma \vec{F} \cdot d\vec{S} = \iiint_\Omega \text{div}\,\vec{F}\,dV

:计算 Σxdydz+ydzdx+z\dxdy\oiint_\Sigma x\,dydz + y\,dzdx + z\dxdyΣ:x2+y2+z2=R2\Sigma: x^2+y^2+z^2 = R^2 取外侧。

divF=1+1+1=3\text{div}\,\vec{F} = 1 + 1 + 1 = 3Σ=3ΩdV=34πR33=4πR3\oiint_\Sigma = 3\iiint_\Omega dV = 3 \cdot \frac{4\pi R^3}{3} = 4\pi R^3

7. Stokes 公式

7.1 定理

Σ\Sigma 为光滑曲面,其边界曲线 Γ\Gamma 为分段光滑闭曲线,则

ΓPdx+Qdy+Rdz=Σ(RyQz)dydz+(PzRx)dzdx+(QxPy)dxdy\oint_\Gamma P\,dx + Q\,dy + R\,dz = \iint_\Sigma \left(\frac{\partial R}{\partial y} - \frac{\partial Q}{\partial z}\right)dydz + \left(\frac{\partial P}{\partial z} - \frac{\partial R}{\partial x}\right)dzdx + \left(\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y}\right)dxdy

方向关系:Γ\Gamma 的正向与 Σ\Sigma 的侧符合右手定则。

7.2 旋度

rotF=×F=ijkxyzPQR\text{rot}\,\vec{F} = \nabla \times \vec{F} = \begin{vmatrix} \vec{i} & \vec{j} & \vec{k} \\ \frac{\partial}{\partial x} & \frac{\partial}{\partial y} & \frac{\partial}{\partial z} \\ P & Q & R \end{vmatrix}

Stokes 公式:ΓFdr=ΣrotFdS\oint_\Gamma \vec{F} \cdot d\vec{r} = \iint_\Sigma \text{rot}\,\vec{F} \cdot d\vec{S}

:计算 Γydx+zdy+xdz\oint_\Gamma y\,dx + z\,dy + x\,dzΓ\Gammax2+y2+z2=R2x^2+y^2+z^2 = R^2x+y+z=0x+y+z=0 的交线,从 xx 轴正向看逆时针。

rotF=(1,1,1)\text{rot}\,\vec{F} = (-1, -1, -1),取 Σ\Sigma 为平面 x+y+z=0x+y+z=0Γ\Gamma 所围部分,法向量 n=13(1,1,1)\vec{n} = \frac{1}{\sqrt{3}}(1,1,1)Γ=Σ(1,1,1)13(1,1,1)dS=3ΣdS=3πR2\oint_\Gamma = \iint_\Sigma (-1,-1,-1) \cdot \frac{1}{\sqrt{3}}(1,1,1)\,dS = -\sqrt{3}\iint_\Sigma dS = -\sqrt{3} \cdot \pi R^2

8. 场论初步

8.1 数量场与向量场

  • 数量场:空间区域中每点对应一个数量,如温度场 T(x,y,z)T(x,y,z)
  • 向量场:空间区域中每点对应一个向量,如速度场 v(x,y,z)\vec{v}(x,y,z)

8.2 梯度、散度、旋度

运算对象结果公式
梯度 f\nabla f数量场向量场(fx,fy,fz)(f_x, f_y, f_z)
散度 F\nabla \cdot \vec{F}向量场数量场Px+Qy+RzP_x + Q_y + R_z
旋度 ×F\nabla \times \vec{F}向量场向量场见上方公式

8.3 保守场

F=f\vec{F} = \nabla f(即 F\vec{F} 是某数量场的梯度),则 F\vec{F}保守场

等价条件(单连通区域内):

  1. rotF=0\text{rot}\,\vec{F} = \vec{0}(无旋场)
  2. ΓFdr=0\oint_\Gamma \vec{F} \cdot d\vec{r} = 0(任意闭曲线)
  3. LFdr\int_L \vec{F} \cdot d\vec{r} 与路径无关
  4. F\vec{F} 为保守场

8.4 算子运算

(f)=Δf=2fx2+2fy2+2fz2\nabla \cdot (\nabla f) = \Delta f = \frac{\partial^2 f}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 f}{\partial y^2} + \frac{\partial^2 f}{\partial z^2}

Δ\DeltaLaplace 算子Δf=0\Delta f = 0 的解称为调和函数

×(f)=0\nabla \times (\nabla f) = \vec{0}

(×F)=0\nabla \cdot (\nabla \times \vec{F}) = 0