前置知识: 高等数学

曲线积分与曲面积分典型例题

17 minIntermediate2026/6/14

曲线积分与曲面积分15道典型例题:第一/二类曲线积分、格林公式、高斯公式、斯托克斯公式等核心题型。

1. 第一曲线积分

例1:求 L(x2+y2)ds\int_L (x^2+y^2) ds,其中 LL 为圆周 x2+y2=R2x^2+y^2 = R^2

:参数方程 x=Rcostx = R\cos ty=Rsinty = R\sin tds=Rdtds = R\, dt

L(x2+y2)ds=02πR2Rdt=2πR3\int_L (x^2+y^2) ds = \int_0^{2\pi} R^2 \cdot R\, dt = 2\pi R^3


例2:求 Lx2+y2ds\int_L \sqrt{x^2+y^2} ds,其中 LL 为圆周 x2+y2=2xx^2+y^2 = 2x

:极坐标 r=2cosθr = 2\cos\thetaθ[π/2,π/2]\theta \in [-\pi/2, \pi/2]

ds=r2+r2dθ=4cos2θ+4sin2θdθ=2dθds = \sqrt{r^2+r'^2}\, d\theta = \sqrt{4\cos^2\theta + 4\sin^2\theta}\, d\theta = 2\, d\theta

Lrds=π/2π/22cosθ2dθ=4[sinθ]π/2π/2=8\int_L r \cdot ds = \int_{-\pi/2}^{\pi/2} 2\cos\theta \cdot 2\, d\theta = 4[\sin\theta]_{-\pi/2}^{\pi/2} = 8

2. 第二曲线积分

例3:求 L(x+y)dx+(xy)dy\int_L (x+y) dx + (x-y) dy,其中 LL 为从 (1,0)(1,0)(0,1)(0,1) 的直线段。

:参数方程 x=1tx = 1-ty=ty = tt[0,1]t \in [0,1]

dx=dtdx = -dtdy=dtdy = dt

01[(1t+t)(dt)+(1tt)dt]=01[1+12t]dt=01(2t)dt=1\int_0^1 [(1-t+t)(-dt) + (1-t-t) dt] = \int_0^1 [-1+1-2t] dt = \int_0^1 (-2t)\, dt = -1


例4:求 L(x2+y2)dx+(x2y2)dy\oint_L (x^2+y^2) dx + (x^2-y^2) dy,其中 LL 为以 (0,0)(0,0)(1,1)(1,1)(0,2)(0,2) 为顶点的三角形正向边界。

:利用格林公式,P=x2+y2P = x^2+y^2Q=x2y2Q = x^2-y^2

QxPy=2x2y\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = 2x - 2y

L=D(2x2y)dxdy\oint_L = \iint_D (2x-2y) dxdy

三角形区域:0x10 \leq x \leq 1xy2xx \leq y \leq 2-x

01dxx2x(2x2y)dy=01[2x(22x)(2x)2+x2]dx=01(4x+4x2)dx=23\int_0^1 dx \int_x^{2-x} (2x-2y)\, dy = \int_0^1 [2x(2-2x) - (2-x)^2 + x^2]\, dx = \int_0^1 (-4x+4x^2)\, dx = -\frac{2}{3}

3. 格林公式

例5:求 Lydx+xdyx2+y2\oint_L \frac{-y\, dx + x\, dy}{x^2+y^2},其中 LL 为不含原点的简单闭曲线正向。

P=yx2+y2P = \frac{-y}{x^2+y^2}Q=xx2+y2Q = \frac{x}{x^2+y^2}

QxPy=y2x2(x2+y2)2y2x2(x2+y2)2=0\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \frac{y^2-x^2}{(x^2+y^2)^2} - \frac{y^2-x^2}{(x^2+y^2)^2} = 0

LL 不包围原点时,由格林公式:L=0\oint_L = 0

LL 包围原点时,在 LL 内作小圆 l:x2+y2=ε2l: x^2+y^2 = \varepsilon^2,在环形区域用格林公式:

Ll=0L=l=02πε2ε2dt=2π\oint_L - \oint_l = 0 \Rightarrow \oint_L = \oint_l = \int_0^{2\pi} \frac{\varepsilon^2}{\varepsilon^2}\, dt = 2\pi


例6:计算星形线 x=acos3tx = a\cos^3 ty=asin3ty = a\sin^3 t 所围区域的面积。

A=12Lxdyydx=1202π[acos3t3asin2tcostasin3t(3acos2tsint)]dtA = \frac{1}{2}\oint_L x\, dy - y\, dx = \frac{1}{2}\int_0^{2\pi} [a\cos^3 t \cdot 3a\sin^2 t\cos t - a\sin^3 t \cdot (-3a\cos^2 t\sin t)]\, dt

=3a2202πsin2tcos2tdt=3a22π212=3πa28= \frac{3a^2}{2}\int_0^{2\pi} \sin^2 t\cos^2 t\, dt = \frac{3a^2}{2} \cdot \frac{\pi}{2} \cdot \frac{1}{2} = \frac{3\pi a^2}{8}

4. 路径无关与原函数

例7:验证 L(2xyy4+3)dx+(x24xy3)dy\int_L (2xy-y^4+3) dx + (x^2-4xy^3) dy 与路径无关,并求 A(1,0)A(1,0)B(2,1)B(2,1)积分值。

P=2xyy4+3P = 2xy-y^4+3Q=x24xy3Q = x^2-4xy^3

Py=2x4y3=Qx\frac{\partial P}{\partial y} = 2x-4y^3 = \frac{\partial Q}{\partial x},全平面上成立,故与路径无关。

求原函数 uuux=2xyy4+3u_x = 2xy-y^4+3u=x2yxy4+3x+φ(y)u = x^2y-xy^4+3x+\varphi(y)

uy=x24xy3+φ(y)=x24xy3u_y = x^2-4xy^3+\varphi'(y) = x^2-4xy^3φ(y)=0\varphi'(y) = 0φ(y)=C\varphi(y) = C

u=x2yxy4+3xu = x^2y - xy^4 + 3x

(1,0)(2,1)=u(2,1)u(1,0)=(42+6)3=5\int_{(1,0)}^{(2,1)} = u(2,1) - u(1,0) = (4-2+6) - 3 = 5

5. 第一曲面积分

例8:求 Σ(x2+y2)dS\iint_\Sigma (x^2+y^2) dS,其中 Σ\Sigma 为锥面 z=x2+y2z = \sqrt{x^2+y^2}0z10 \leq z \leq 1)。

zx=xx2+y2z_x = \frac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}zy=yx2+y2z_y = \frac{y}{\sqrt{x^2+y^2}}

1+zx2+zy2=2\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} = \sqrt{2}

Σ(x2+y2)2dxdy=202πdθ01r2rdr=22π14=2π2\iint_\Sigma (x^2+y^2)\sqrt{2}\, dxdy = \sqrt{2}\int_0^{2\pi} d\theta \int_0^1 r^2 \cdot r\, dr = \sqrt{2} \cdot 2\pi \cdot \frac{1}{4} = \frac{\sqrt{2}\pi}{2}

6. 第二曲面积分与高斯公式

例9:求 Σxdydz+ydzdx+zdxdy\oiint_\Sigma x\, dydz + y\, dzdx + z\, dxdy,其中 Σ\Sigma 为球面 x2+y2+z2=R2x^2+y^2+z^2 = R^2 外侧。

:由高斯公式:

Σ=Ω(1+1+1)dV=34πR33=4πR3\oiint_\Sigma = \iiint_\Omega (1+1+1) dV = 3 \cdot \frac{4\pi R^3}{3} = 4\pi R^3


例10:求 Σ(x2cosα+y2cosβ+z2cosγ)dS\iint_\Sigma (x^2\cos\alpha + y^2\cos\beta + z^2\cos\gamma) dS,其中 Σ\Sigma 为锥面 x2+y2=z2x^2+y^2=z^20zh0 \leq z \leq h)的下侧,cosα,cosβ,cosγ\cos\alpha, \cos\beta, \cos\gamma 为外法线方向余弦。

:补上顶面 Σ1:z=h,x2+y2h2\Sigma_1: z = h, x^2+y^2 \leq h^2(上侧),用高斯公式:

Σ+Σ1=Ω2(x+y+z)dV\iint_{\Sigma+\Sigma_1} = \iiint_\Omega 2(x+y+z) dV

由对称性 xdV=ydV=0\iiint x\, dV = \iiint y\, dV = 0

2zdV=20hzπz2dz=2πh44=πh42\iiint 2z\, dV = 2\int_0^h z \cdot \pi z^2\, dz = 2\pi \cdot \frac{h^4}{4} = \frac{\pi h^4}{2}

Σ1=x2+y2h2h2dxdy=πh4\iint_{\Sigma_1} = \iint_{x^2+y^2 \leq h^2} h^2\, dxdy = \pi h^4

Σ=πh42πh4=πh42\iint_\Sigma = \frac{\pi h^4}{2} - \pi h^4 = -\frac{\pi h^4}{2}

7. 斯托克斯公式

例11:求 Γydx+zdy+xdz\oint_\Gamma y\, dx + z\, dy + x\, dz,其中 Γ\Gamma 为圆周 x2+y2+z2=a2x^2+y^2+z^2 = a^2x+y+z=0x+y+z=0,从 xx 轴正向看逆时针。

:取 Σ\Sigma 为平面 x+y+z=0x+y+z=0 上被 Γ\Gamma 所围部分,法向量 n=13(1,1,1)\mathbf{n} = \frac{1}{\sqrt{3}}(1,1,1)

由斯托克斯公式:

Γ=Σ131313xyzyzxdS\oint_\Gamma = \iint_\Sigma \begin{vmatrix} \frac{1}{\sqrt{3}} & \frac{1}{\sqrt{3}} & \frac{1}{\sqrt{3}} \\ \frac{\partial}{\partial x} & \frac{\partial}{\partial y} & \frac{\partial}{\partial z} \\ y & z & x \end{vmatrix} dS

=Σ13(111)dS=3πa2=3πa2= \iint_\Sigma \frac{1}{\sqrt{3}}(-1-1-1)\, dS = -\sqrt{3} \cdot \pi a^2 = -\sqrt{3}\pi a^2

8. 综合题型

例12:求 Lxdyydx4x2+y2\oint_L \frac{x\, dy - y\, dx}{4x^2+y^2},其中 LL 为以 (1,0)(1,0) 为圆心、R>1R > 1 为半径的圆周逆时针方向。

P=y4x2+y2P = \frac{-y}{4x^2+y^2}Q=x4x2+y2Q = \frac{x}{4x^2+y^2}

QxPy=y24x2(4x2+y2)2y24x2(4x2+y2)2=0\frac{\partial Q}{\partial x} - \frac{\partial P}{\partial y} = \frac{y^2-4x^2}{(4x^2+y^2)^2} - \frac{y^2-4x^2}{(4x^2+y^2)^2} = 0

原点在 LL 内,作椭圆 l:4x2+y2=ε2l: 4x^2+y^2 = \varepsilon^2,即 x=ε2costx = \frac{\varepsilon}{2}\cos ty=εsinty = \varepsilon\sin t

L=l=02πε2costεcost+εsintε2sintε2dt=02π12dt=π\oint_L = \oint_l = \int_0^{2\pi} \frac{\frac{\varepsilon}{2}\cos t \cdot \varepsilon\cos t + \varepsilon\sin t \cdot \frac{\varepsilon}{2}\sin t}{\varepsilon^2}\, dt = \int_0^{2\pi} \frac{1}{2}\, dt = \pi


例13:证明:Lcos(n,x)ds=0\oint_L \cos(\mathbf{n}, \mathbf{x})\, ds = 0,其中 LL 为光滑闭曲线,n\mathbf{n} 为外法线。

证明cos(n,x)=dyds\cos(\mathbf{n}, \mathbf{x}) = \frac{dy}{ds}(外法线方向)

Lcos(n,x)ds=Ldy=0\oint_L \cos(\mathbf{n}, \mathbf{x})\, ds = \oint_L dy = 0


例14:求 ΣdSz\iint_\Sigma \frac{dS}{z},其中 Σ\Sigma 为球面 x2+y2+z2=R2x^2+y^2+z^2 = R^2 被锥面 z=x2+y2z = \sqrt{x^2+y^2} 截出的顶部。

z=R2x2y2z = \sqrt{R^2-x^2-y^2}1+zx2+zy2=Rz\sqrt{1+z_x^2+z_y^2} = \frac{R}{z}

ΣRz2dxdy=R02πdθ0R/2rR2r2dr=2πR[12ln(R2r2)]0R/2=πRln2\iint_\Sigma \frac{R}{z^2}\, dxdy = R\int_0^{2\pi} d\theta \int_0^{R/\sqrt{2}} \frac{r}{R^2-r^2}\, dr = 2\pi R \left[-\frac{1}{2}\ln(R^2-r^2)\right]_0^{R/\sqrt{2}} = \pi R\ln 2


例15:设 Σ\Sigma 为简单闭曲面,n\mathbf{n} 为外法线单位向量,r=(x,y,z)\mathbf{r} = (x,y,z),证明:Σcos(r,n)r2dS={4π原点在 Σ0原点不在Σ\oiint_\Sigma \frac{\cos(\mathbf{r}, \mathbf{n})}{r^2}\, dS = \begin{cases} 4\pi & \text{原点在 }\Sigma\text{内} \\ 0 & \text{原点不在}\Sigma\text{内} \end{cases}

证明cos(r,n)=rnr\cos(\mathbf{r}, \mathbf{n}) = \frac{\mathbf{r} \cdot \mathbf{n}}{r}

Σrnr3dS=Σxdydz+ydzdx+zdxdyr3\oiint_\Sigma \frac{\mathbf{r} \cdot \mathbf{n}}{r^3}\, dS = \oiint_\Sigma \frac{x\, dydz + y\, dzdx + z\, dxdy}{r^3}

当原点不在 Σ\Sigma 内时,xxr3+yyr3+zzr3=0\frac{\partial}{\partial x}\frac{x}{r^3} + \frac{\partial}{\partial y}\frac{y}{r^3} + \frac{\partial}{\partial z}\frac{z}{r^3} = 0r0r \neq 0),由高斯公式积分 =0= 0

当原点在 Σ\Sigma 内时,作小球面 SεS_\varepsilon,在 Σ\SigmaSεS_\varepsilon 之间用高斯公式:

ΣSε=0Σ=Sε=02π0πε2sinφε2dφdθ=4π\oiint_\Sigma - \oiint_{S_\varepsilon} = 0 \Rightarrow \oiint_\Sigma = \oiint_{S_\varepsilon} = \int_0^{2\pi}\int_0^\pi \frac{\varepsilon^2\sin\varphi}{\varepsilon^2}\, d\varphi\, d\theta = 4\pi