分块矩阵

12 minIntermediate2026/6/14

分块矩阵的概念与运算,分块矩阵的乘法,分块对角矩阵,分块矩阵的求逆,分块矩阵的行列式。

1. 分块矩阵的概念

1.1 定义

用若干条横线和竖线将矩阵分成若干小块,每个小块称为子矩阵(子块),以子矩阵为元素的矩阵称为分块矩阵。

A=(A11A12A21A22)A = \begin{pmatrix} A_{11} & A_{12} \\ A_{21} & A_{22} \end{pmatrix}

其中 A11,A12,A21,A22A_{11}, A_{12}, A_{21}, A_{22} 为子矩阵。

1.2 分块的原则

分块时须保证运算有意义:

  • 加法:对应子块必须同型
  • 乘法:左矩阵的列分法必须与右矩阵的行分法一致

2. 分块矩阵的运算

2.1 分块加法

设 A=(A11A12A21A22)A = \begin{pmatrix} A_{11} & A_{12} \\ A_{21} & A_{22} \end{pmatrix},B=(B11B12B21B22)B = \begin{pmatrix} B_{11} & B_{12} \\ B_{21} & B_{22} \end{pmatrix}(同型分块),则:

A+B=(A11+B11A12+B12A21+B21A22+B22)A + B = \begin{pmatrix} A_{11} + B_{11} & A_{12} + B_{12} \\ A_{21} + B_{21} & A_{22} + B_{22} \end{pmatrix}

2.2 分块数乘

kA=(kA11kA12kA21kA22)kA = \begin{pmatrix} kA_{11} & kA_{12} \\ kA_{21} & kA_{22} \end{pmatrix}

2.3 分块乘法

设 A=(A11A12A21A22)A = \begin{pmatrix} A_{11} & A_{12} \\ A_{21} & A_{22} \end{pmatrix},B=(B11B12B21B22)B = \begin{pmatrix} B_{11} & B_{12} \\ B_{21} & B_{22} \end{pmatrix},且分块方式使乘法有意义,则:

AB=(A11B11+A12B21A11B12+A12B22A21B11+A22B21A21B12+A22B22)AB = \begin{pmatrix} A_{11}B_{11} + A_{12}B_{21} & A_{11}B_{12} + A_{12}B_{22} \\ A_{21}B_{11} + A_{22}B_{21} & A_{21}B_{12} + A_{22}B_{22} \end{pmatrix}

关键:子矩阵相乘时顺序不能交换,即 AijBjkA_{ij}B_{jk} 不能写成 BjkAijB_{jk}A_{ij}。

2.4 分块转置

(A11A12A21A22)T=(A11TA21TA12TA22T)\begin{pmatrix} A_{11} & A_{12} \\ A_{21} & A_{22} \end{pmatrix}^T = \begin{pmatrix} A_{11}^T & A_{21}^T \\ A_{12}^T & A_{22}^T \end{pmatrix}

注意:分块转置不仅将子块的位置转置,每个子块本身也要转置。

3. 分块对角矩阵

3.1 定义

形如 (A1A2⋱As)\begin{pmatrix} A_1 & & \\ & A_2 & \\ & & \ddots & \\ & & & A_s \end{pmatrix} 的分块矩阵称为分块对角矩阵,记作 diag(A1,A2,…,As)\text{diag}(A_1, A_2, \ldots, A_s)。

3.2 性质

  1. 行列式:∣A∣=∣A1∣⋅∣A2∣⋯∣As∣|A| = |A_1| \cdot |A_2| \cdots |A_s|

  2. 乘法:diag(A1,…,As)⋅diag(B1,…,Bs)=diag(A1B1,…,AsBs)\text{diag}(A_1, \ldots, A_s) \cdot \text{diag}(B_1, \ldots, B_s) = \text{diag}(A_1B_1, \ldots, A_sB_s)

  3. 幂:[diag(A1,…,As)]k=diag(A1k,…,Ask)[\text{diag}(A_1, \ldots, A_s)]^k = \text{diag}(A_1^k, \ldots, A_s^k)

  4. 逆:若每个 AiA_i 可逆,则:

diag(A1,…,As)−1=diag(A1−1,…,As−1)\text{diag}(A_1, \ldots, A_s)^{-1} = \text{diag}(A_1^{-1}, \ldots, A_s^{-1})

  1. 秩:r(A)=r(A1)+r(A2)+⋯+r(As)r(A) = r(A_1) + r(A_2) + \cdots + r(A_s)

4. 分块矩阵的求逆

4.1 分块对角矩阵的逆

(AOOB)−1=(A−1OOB−1)\begin{pmatrix} A & O \\ O & B \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} A^{-1} & O \\ O & B^{-1} \end{pmatrix}

4.2 分块上三角矩阵的逆

(ACOB)−1=(A−1−A−1CB−1OB−1)\begin{pmatrix} A & C \\ O & B \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} A^{-1} & -A^{-1}CB^{-1} \\ O & B^{-1} \end{pmatrix}

验证:

(ACOB)(A−1−A−1CB−1OB−1)=(I−CB−1+CB−1OI)=I\begin{pmatrix} A & C \\ O & B \end{pmatrix}\begin{pmatrix} A^{-1} & -A^{-1}CB^{-1} \\ O & B^{-1} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} I & -CB^{-1} + CB^{-1} \\ O & I \end{pmatrix} = I

4.3 分块下三角矩阵的逆

(AOCB)−1=(A−1O−B−1CA−1B−1)\begin{pmatrix} A & O \\ C & B \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} A^{-1} & O \\ -B^{-1}CA^{-1} & B^{-1} \end{pmatrix}

4.4 一般分块矩阵的逆

对于 (ABCD)\begin{pmatrix} A & B \\ C & D \end{pmatrix},当 AA 可逆时,利用分块消元法:

(IO−CA−1I)(ABCD)=(ABOD−CA−1B)\begin{pmatrix} I & O \\ -CA^{-1} & I \end{pmatrix}\begin{pmatrix} A & B \\ C & D \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} A & B \\ O & D - CA^{-1}B \end{pmatrix}

令 S=D−CA−1BS = D - CA^{-1}B(Schur 补),若 SS 可逆,则:

(ABCD)−1=(A−1+A−1BS−1CA−1−A−1BS−1−S−1CA−1S−1)\begin{pmatrix} A & B \\ C & D \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} A^{-1} + A^{-1}BS^{-1}CA^{-1} & -A^{-1}BS^{-1} \\ -S^{-1}CA^{-1} & S^{-1} \end{pmatrix}

5. 分块矩阵的行列式

5.1 分块对角矩阵

∣AOOB∣=∣A∣⋅∣B∣\begin{vmatrix} A & O \\ O & B \end{vmatrix} = |A| \cdot |B|

5.2 分块三角矩阵

∣ACOB∣=∣A∣⋅∣B∣\begin{vmatrix} A & C \\ O & B \end{vmatrix} = |A| \cdot |B|

∣AOCB∣=∣A∣⋅∣B∣\begin{vmatrix} A & O \\ C & B \end{vmatrix} = |A| \cdot |B|

5.3 一般分块矩阵

当 AA 可逆时:

∣ABCD∣=∣A∣⋅∣D−CA−1B∣\begin{vmatrix} A & B \\ C & D \end{vmatrix} = |A| \cdot |D - CA^{-1}B|

当 DD 可逆时:

∣ABCD∣=∣D∣⋅∣A−BD−1C∣\begin{vmatrix} A & B \\ C & D \end{vmatrix} = |D| \cdot |A - BD^{-1}C|

5.4 特殊情形

当 AA 与 CC 可交换(AC=CAAC = CA)时:

∣ABCD∣=∣AD−CB∣\begin{vmatrix} A & B \\ C & D \end{vmatrix} = |AD - CB|

当 BB 与 CC 可交换(BC=CBBC = CB)时:

∣ABCD∣=∣DA−CB∣\begin{vmatrix} A & B \\ C & D \end{vmatrix} = |DA - CB|

6. 分块矩阵的应用

6.1 矩阵乘法的简化

对于具有分块结构的矩阵,分块乘法可以大大简化计算。

6.2 线性方程组的分块表示

Ax=bAx = b 可写为分块形式:

(A11A12A21A22)(x1x2)=(b1b2)\begin{pmatrix} A_{11} & A_{12} \\ A_{21} & A_{22} \end{pmatrix}\begin{pmatrix} x_1 \\ x_2 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} b_1 \\ b_2 \end{pmatrix}

6.3 典型例题

例:设 AA 为 mm 阶可逆矩阵,DD 为 nn 阶可逆矩阵,证明 (ABOD)\begin{pmatrix} A & B \\ O & D \end{pmatrix} 可逆并求其逆。

解:

∣ABOD∣=∣A∣⋅∣D∣≠0\begin{vmatrix} A & B \\ O & D \end{vmatrix} = |A| \cdot |D| \neq 0

故该矩阵可逆。设逆为 (XYZW)\begin{pmatrix} X & Y \\ Z & W \end{pmatrix},则:

(ABOD)(XYZW)=(ImOOIn)\begin{pmatrix} A & B \\ O & D \end{pmatrix}\begin{pmatrix} X & Y \\ Z & W \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} I_m & O \\ O & I_n \end{pmatrix}

由 AX+BZ=ImAX + BZ = I_m,AY+BW=OAY + BW = O,DZ=ODZ = O,DW=InDW = I_n:

Z=OZ = O,W=D−1W = D^{-1},X=A−1X = A^{-1},Y=−A−1BD−1Y = -A^{-1}BD^{-1}

(ABOD)−1=(A−1−A−1BD−1OD−1)\begin{pmatrix} A & B \\ O & D \end{pmatrix}^{-1} = \begin{pmatrix} A^{-1} & -A^{-1}BD^{-1} \\ O & D^{-1} \end{pmatrix}